Ngày hôm nay có lẽ là ngày buồn với các bạn sinh viên khi tựa báo đưa tin “Chính phủ đồng ý tăng học phí đại học”. Thế hệ các bạn sống trong một thời đại khó khăn, bỉ cực và đầy tăm tối trước một tương lai không biết đi về đâu.
Học phí mỗi tháng của Đại học công lập Việt Nam hiện nay đã chiếm 2/3 mức thu nhập trung bình của một người lao động tại thành phố. Thế hệ các bạn thật đau buồn, các bạn chưa ra trường đã bị nói là lo đi làm quá nhiều, không chú tâm học hành. Nhưng đâu ai biết phía sau giảng đường là những đôi vai trẻ phải phụ giúp cha mẹ tiền học phí, sinh hoạt phí. Sau khi ra trường với mức lương còm cỏi, không biết bao giờ có thể bù lại số tiền học phí đã bỏ ra. Nghỉ việc thì bảo thái độ kém, không nghỉ việc thì không biết tìm cơ hội ra sao.
Bản thân tôi học ngành liên quan đến Dân tộc, tôi học chung với các bạn sinh viên người dân tộc thiểu số suốt 4 năm Đại học. Trong sự ngây thơ của năm nhất, khi tôi thấy các bạn đồng học là người bản địa ở Tây Nguyên không bao giờ ăn sáng. Tôi đã hỏi các bạn ấy lý do vì sao. Họ nói là họ không có thói quen ăn sáng. Lúc đầu, tôi cứ nghĩ là do văn hóa của họ. Nhưng học với nhau lâu, tôi dần hiểu 20.000 đồ ăn sáng có thể giúp các bạn ấy ăn trưa và tối với mấy củ khoai lang luộc trong kí túc xá. Những giấc ngủ dài trên giảng đường, mệt mỏi, về kí túc xá lúc 23h đêm sau khi làm thêm để trả tiền học phí là những hình ảnh tôi không thể nào quên được. Trường tôi học lúc đó học phí chưa tăng vô tội vạ như giờ nhưng so với các bạn người dân tộc thiểu số thì học phí và chi phí ở đô thị vẫn rất là cao. Các bạn cũng không thể dành được học bổng từ nhà trường vì với việc học mà gián đoạn do ngủ bù sức bởi làm thêm và nghỉ học do quá mệt hay bệnh vì lao lực do đi làm thì làm sao mà điểm cao được.
Đó là nhũng bất bình đẳng mà tôi chứng kiến thời sinh viên.
Nhà nhân loại học Victor Turner đã từng nói rằng ở xã hội nông nghiệp con người không phân công lao động và việc chơi bời ra riêng biệt. Chúng ta hay nghe câu nói “Học ra học mà chơi ra chơi”. Nhưng ở xã hội nông nghiệp thì không. Làm và chơi được xen kẽ với nhau mà thông qua bài hát đối đáp trên đồng lúa, gặt lúa mà có thể thây trong nhiều văn hóa trồng lúa tại Đông Á. Chơi là cũng dạng trải nghiệm lao động và thành quả lao động của chúng ta. Nó làm ta hiểu thêm về lao động và cải thiện đời sống lao động hơn thông qua việc nghỉ ngơi và chơi.
Nhưng các bạn sinh viên bây giờ thì không thể vừa học vừa chơi. Các bạn sinh viên với gia đình không đủ điều kiện kinh tế thì thời gian nghỉ ngơi và chơi để trải nghiệm kiến thức mình học. Bởi vì thời gian còn lại các bạn phải làm sao để kiếm được nhiều tiền để sống sót trong khu rừng bê tông kia.
Làm việc quá nhiều, chán nản, mất đi hứng thú lên giảng đường sẽ làm cho các bạn có xu hướng nghỉ học Đại học. Thật đáng buồn nếu chỉ tưởng tượng rằng một người trẻ phải bỏ học Đại học rồi lên mạng xã hội than khóc và chửi mọi thứ mà hắn ta thấy gai mắt Đó là một người nhìn bề ngoài có vẻ thất bại, nhưng thật ra hắn là một kẻ đáng thương. Hắn ta chỉ nạn nhân của một hoàn cảnh xã hội không cho hắn hoàn thành giáo dục. Nhưng không, mọi người sẽ vẫn đổ lỗi cho cá nhân hắn là do lười biếng, ngu dốt, yếu kém.
Nhà nhân loại học Marshall Sahlins đã từng nói một câu nổi tiếng là người săn bắt hái lượm lao động ít hơn con người ở xã hội hiện đại dưới 8 tiếng đồng hồ nhưng họ không bao giờ bị chết đói. Nhưng con người chúng ta hiện nay đi học và làm việc hơn 12 tiếng nhưng lúc nào cũng ở tình trạng bấp bênh. Khi so với người săn bắt hái lượm thô sơ kia, họ không có smartphone, máy tính, xe hơi, công nghệ như ta mà họ làm ít hơn ta và không bao giờ thiếu ăn. Còn sinh viên thì làm và học quanh năm, nghỉ hè là thứ xa xỉ nhưng vẫn luôn thiếu kiến thức, thiếu tiền, thiếu ngủ, thiếu niềm vui và hạnh phúc.
Học phí đại học tăng, điều mà tôi lo nhất là các bạn người dân tộc thiểu số thì cánh cửa Đại học đã hẹp cho họ. Bây giờ còn hẹp hơn. Chắc sẽ rất hiếm hoi những người trẻ dân tộc thiểu số chọn những ngành khoa học cơ bản như Nhân loại học để có thể tìm hiểu văn hóa và cải thiện đời sống cộng đồng của chính họ. Vì đơn giản là những ngành cơ bản này không thể kiếm ra tiền và nguy cơ thất nghiệp cao.
Chia buồn không phải là trở nên bi quan trước hiện trạng hiện giờ. Mà là động lực để có thể cùng nhau tìm phương cách để thoát ra mớ hỗ lốn này.