Sáng thứ bảy vừa rồi tôi ăn sáng tại quán cơm tấm sườn bì chả đối diện Lăng Ông Bà Chiểu ngay tại đường Lê Văn Duyệt. Tôi tính ăn xong đĩa cơm thì chạy nhanh về phòng tiếp tục làm với văn bản Hán Nôm. Ngày hôm đó, Lăng Ông Bà Chiểu có buổi sinh hoạt hát bội. Một người phụ nữ đi đến ngồi ăn kế tôi và hỏi bà chủ quán với giọng Bắc đặc sệt:
- Bọn nó làm gì mà inh ỏi thế em?
- Dạ mấy anh chị sinh hoạt hát bội đó chị - chị chủ quán dùng giọng miền Nam đáp lại.
- Thế à, thế em có đi nghe không?
- Dạ không chị ơi, em bán mà - bà chủ trả lời
Bà nói giọng Bắc kia liếc nhìn vào trong Lăng Ông Bà Chiểu nói:
- Ba cái thứ quỷ kia mà cũng lắm BỌN đi nghe nhỉ!
Bản thân tôi không lạ gì về cách ứng xử của người phụ nữ kia khi nói về hoạt động văn hóa hát bội. Hoạt động nghệ thuật hát bội là nét đặc trưng của miền Nam thường diễn ra ở các lễ cúng đình trong miền Nam này.
Tôi còn nhớ, khi tôi dẫn một số người từ Hà Nội vào Thành phố Hồ Chí Minh ăn. Điều đầu tiên là họ mở miệng ra chê đồ ăn ở trong Nam dở vì đối với họ nó quá ngọt. Thật may mắn, không có ai hành hung họ dù họ chê bai oang oang trong quán như là việc hành hung khi mua bánh mì ngoài Hà Nội thời gian gần đây. Đây không phải lần đầu tiên ẩm thực ở Sài Gòn nói riêng và miền Nam nói chung bị người Bắc chê bai, mấy năm trước thì tôi cũng nhớ có một người đàn ông đăng bài chê phở miền Nam dở hơn phở miền Bắc.
Một điều đáng buồn, nếu người miền Nam phản ứng lại thì họ sẽ bị gán ghép là phân biệt vùng miền, kỳ thị vùng miền người Bắc, trong khi đó là một phản ứng bức xúc bình thường khi văn hóa bị đụng chạm.
Nhưng đứng giữa tâm thế là một người sinh ra ở Đồng Tháp và vị thế là một người làm điền dã dân tộc học cũng như liên quan Nhân loại học thì tôi có cảm giác bị phân vân. Một mặt, tôi cảm thấy trong lòng có buồn và xúc phạm khi văn hóa miền Nam mà tôi hấp thụ từ bé bị coi thường. Một mặt, trong vai trò sự cởi mở của người làm Nhân loại học thì tôi nên xem nó là một hiện tượng xã hội mang tính đặc trưng của vùng miền với tâm thế không phán xét. Điều này không phải lúc nào cũng dễ dàng gì.
Văn hóa luôn mang tính đa dạng, dù cũng là tên gọi đó nhưng mỗi khu vực và mỗi nơi sẽ thay đổi khác nhau cho phù hợp bối cảnh môi trường của văn hóa đó. Thông thường, chúng ta sẽ lấy quy chuẩn văn hóa nào mà chúng ta cho rằng gần gũi, thân quen nhất để áp đặt đối với các cộng đồng xa lạ. Giống như trường hợp mà chúng tôi từng nói đến các nhà vị nữ phương Tây thấy việc đeo mạng che mặt của phụ nữ Islam là sự đàn áp chế độ phụ quyền nhưng thực tế nó lại thể hiện sự tôn trọng của người phụ nữ. Nhưng câu hỏi chính đặt ra ở đây khi bạn đến cộng đồng xa lạ để bạn cố thấu hiểu và hòa nhập với họ thì bạn có thể đủ cởi mở, không phán xét?
Khi tiếp xúc những cộng đồng như nhiễm HIV/AIDS, cộng đồng làm lao động tình dục, những băng đảng tội phạm, cộng đồng bị bệnh phong. Các bạn có thể hòa nhập, gần gũi với họ mà không có hành động hay cử chỉ nào mất tự nhiên không?
Câu hỏi đặt ra là làm sao để vượt qua những cảm xúc không thoải mái đó và xóa bỏ những ngăn cách mà chúng ta bị ảnh hưởng từ trước? Câu hỏi này có thể dành cho những bạn có kinh nghiệm với việc tiếp xúc các cộng đồng chia sẻ thêm.