An ninh lương thực và nước là những yếu tố cơ bản để đảm bảo sức khỏe con người. Theo ước tính của Tổ chức Y tế Thế giới, trên toàn cầu có hơn 800 triệu người thiếu lương thực và 785 triệu người không có nguồn nước sinh hoạt cơ bản [1]. Một nghiên cứu gần đây của Vuong Thuy Ngoc và cộng sự [2] đã chỉ ra mối liên hệ chặt chẽ giữa mất an ninh lương thực, thiếu nước sạch và sức khỏe thể chất, tinh thần kém hơn ở người dân tại đồng bằng sông Cửu Long Việt Nam.
Nghiên cứu của Vuong Thuy Ngoc và cộng sự [2] cho thấy có đến 34,4% hộ gia đình ở Tây Nam bộ mất an ninh lương thực trong tháng trước đó. Trung bình mỗi hộ chỉ có 10 nhóm thực phẩm sẵn có trong tháng và tiêu thụ 6 nhóm khác nhau trong ngày trước khi khảo sát. Về nguồn nước, mặc dù 65,8% hộ có xử lý nước trước khi sử dụng, chủ yếu bằng cách đun sôi, song vẫn có sự khác biệt lớn giữa các tỉnh. Ví dụ, người dân tại Tây Nam bộ dùng nước mưa chiếm tới 26,1% do nước ở bề mặt hoặc nước ngầm bị nhiễm mặn. Trong khi ở miền Bắc, việc đào ao hồ để sử dụng nước lại là nguồn nước uống phổ biến chiếm 15% hộ gia đình ở các tỉnh miền Bắc. Vì thế hạn hán đe doạ nguồn nước mưa ở Tây Nam bộ [3].
Kết quả phân tích của Vuong Thuy Ngoc và cộng sự [2] cho thấy cả mất an ninh lương thực và sử dụng dưới 50 lít nước/người/ngày đều có liên quan độc lập đến sức khỏe thể chất kém hơn. Cụ thể, những người thuộc hộ mất an ninh lương thực có điểm sức khỏe thể chất trung bình thấp hơn 2,94 điểm so với người ở hộ an ninh lương thực, sau khi hiệu chỉnh các yếu tố kinh tế-xã hội. Tương tự, sử dụng dưới 50 lít nước cho ăn uống, sinh hoạt mỗi ngày cũng khiến điểm sức khỏe thể chất trung bình giảm 1,78 điểm so với nhóm dùng từ 50 lít trở lên. Mất an ninh lương thực có thể ảnh hưởng đến sức khỏe qua nhiều con đường như giảm lượng năng lượng và dưỡng chất cần thiết [4]. Thiếu nước sạch sinh hoạt lại làm tăng nguy cơ mắc các bệnh đường ruột cấp và mãn tính, gây suy dinh dưỡng [5].
Nghiên cứu của Vuong Thuy Ngoc và cộng sự [2] không những chỉ ra các yếu tố đơn lẻ ảnh hưởng xấu đến sức khỏe tinh thần như sử dụng nước chưa qua xử lý, mất an ninh lương thực, thiếu thực phẩm và dùng dưới 50 lít nước/người/ngày, mà còn phát hiện ra sự tương tác giữa mất an ninh lương thực và lượng nước sử dụng. Những người thuộc hộ vừa mất an ninh lương thực vừa sử dụng dưới 50 lít nước có điểm sức khỏe tinh thần thấp nhất, giảm tới 8,94 điểm so với người ở hộ an ninh lương thực và dùng đủ nước. Kết quả này cho thấy thiếu lương thực và nước sạch có thể tạo ra “hiệu ứng kép”, khiến tình trạng sức khỏe tinh thần trở nên trầm trọng hơn nhiều so với chỉ thiếu một trong hai yếu tố.
Theo Workman và Ureksoy [6], cảm giác liên tục lo lắng và bất an về nguồn thực phẩm và nước uống là nguyên nhân chính gây ra căng thẳng và trầm cảm ở những người sống trong tình trạng mất an ninh lương thực và nước. Điều này dễ dàng được lý giải khi lương thực và nước là hai nhu cầu cơ bản nhất của con người. Nỗi bất an về việc liệu gia đình có đủ ăn, nguồn nước có bị cạn kiệt, liệu chất lượng nước có đảm bảo sẽ khiến tinh thần của họ luôn trong trạng thái căng thẳng kéo dài, dễ nảy sinh cảm giác tuyệt vọng và bất lực. Sự thiếu hụt lương thực và nước an toàn cùng lúc càng khiến họ rơi vào trạng thái tinh thần tiêu cực nghiêm trọng hơn, thậm chí là trầm cảm.
Ngoài ra, việc thường xuyên phải đối mặt với nỗi đe dọa của đói nghèo và bệnh tật do nguồn nước bẩn cũng góp phần gia tăng gánh nặng tâm lý [7]. Đặc biệt, phụ nữ là đối tượng dễ bị stress và lo âu hơn nam giới trong hoàn cảnh này do họ thường phải gánh vác trách nhiệm chính trong việc chu cấp lương thực và nước sinh hoạt cho gia đình [8]. Như vậy, mất an ninh lương thực và nước không chỉ tước đi quyền được tiếp cận với nhu cầu thiết yếu của con người mà còn khiến sức khỏe tinh thần suy giảm nghiêm trọng. Do đó, cần có những chính sách và chương trình can thiệp kịp thời để bảo đảm an ninh lương thực và cung cấp nước sạch cho người dân nhằm cải thiện sức khỏe, đặc biệt là sức khỏe tinh thần.
Nghiên cứu của Vuong Thuy Ngoc và cộng sự [2] cung cấp bằng chứng cho thấy mất an ninh lương thực và nước có mối liên hệ độc lập và tương tác, dẫn đến sức khỏe kém hơn ở người dân Tây Nam bộ. Nó cũng là một trong số ít các nghiên cứu chỉ ra tác động kép này lên sức khỏe. Kết quả nhấn mạnh tầm quan trọng của các chính sách và can thiệp tổng hợp, đồng bộ để giải quyết cả vấn đề thiếu lương thực và nước sạch, thay vì chỉ tập trung vào từng vấn đề riêng lẻ. Mặc dù vậy, vẫn cần có nhiều nghiên cứu chuyên sâu hơn trong tương lai nhằm xác định rõ mối quan hệ nhân quả và ảnh hưởng theo mùa giữa mất an ninh lương thực, nước và sức khỏe. Điều này sẽ cung cấp luận cứ khoa học vững chắc cho công tác hoạch định chính sách và thiết kế giải pháp phù hợp.
Tài liệu tham khảo:
[1] FAO, IFAD, UNICEF, et al. (2018). The state of food security and nutrition in the world 2018.
[2] Vuong TN, Dang CV, Toze S, Jagals P, Gallegos D, Gatton ML (2022). Household water and food insecurity negatively impacts self-reported physical and mental health in the Vietnamese Mekong Delta
[3] Cosslett TL, Cosslett PD (2014). Water Resources and Food Security in the Vietnam Mekong Delta.
[4] Mills J (2016). The impact of WASH on key health & social outcomes. DFID Evidence Paper.
[5] UNICEF, WHO, USAID (2016). Improving nutrition outcomes with better water, sanitation and hygiene.
[6] Workman CL, Ureksoy H (2017). Social Science & Medicine 179: 52-60.