Chúc mừng PGS.TS Phạm Văn Quang đã đoạt giải Sách Hay 2024 thuộc hạng mục Sách nghiên cứu cho công trình “Xã hội học tri thức: Trường lực tri thức miền Nam thời hậu thuộc địa”. Đây là cuốn sách nghiên cứu hiếm hoi ở Việt Nam nghiên cứu về lịch sử chuyển giao tri thức miền Nam Việt Nam trước 1975. Thông qua công trình nghiên cứu này, chúng ta thấy một không gian học thuật sôi động, đa dạng, và các cuộc tranh luận tri thức hấp dẫn ở miền Nam một thời đã qua.
Điểm bắt đầu của công trình này là sử dụng khái niệm “trường” của nhà nhân loại học/xã hội học người Pháp là Pierre Bourdieu để xác định không gian “trường” tri thức của miền Nam, mà ở đó các hành nhân chiếm giữ các vị trí khác nhau trong “trường” này, liên tục cạnh tranh với nhau để xác định ai mới là người tri thức?
Cuốn sách “Xã hội học tri thức: Trường lực tri thức miền Nam thời hậu thuộc địa” với phương pháp giải diễn ngôn thuộc địa là một nghiên cứu sâu sắc về quá trình chuyển giao văn hóa và tri thức từ Pháp sang miền Nam Việt Nam trong giai đoạn hậu thuộc địa. Tác phẩm tập trung vào việc phân tích vai trò của tạp chí Sáng Tạo và tạp chí Bách Khoa như một phương tiện truyền bá tư tưởng và văn học Pháp tại Việt Nam. Cuốn sách đặt trong bối cảnh hậu thuộc địa, khi mà nhiều hình thức tri thức mới xuất hiện từ sự tiếp xúc giữa Pháp và Việt Nam như là một quốc gia từng bị thực dân hóa. Tác giả lập luận rằng những kiến thức này, hiện được coi là di sản trí tuệ từ phương Tây, cần được xem xét dưới góc độ quá trình du nhập và diễn giải của người Việt Nam. Nghiên cứu này khám phá cách thức xây dựng trường lực tri thức miền Nam Việt Nam, dựa trên sự đan xen của các nền văn hóa khác nhau sau khi Pháp rút lui. Tạp chí Bách Khoa được xem như một “vector” của việc chuyển giao văn hóa, còn các tác giả cộng tác với tạp chí được coi là những người trung gian truyền bá tư tưởng Pháp tại miền Nam Việt Nam.
Ngoài ra, cuốn sách còn khám phá các định chế Đại học ở miền Nam từ Đại học Văn khoa Sài Gòn, định chế dịch thuật đề cập đến quá trình du nhập tư tưởng Khai minh Pháp vào Việt Nam. Tác giả phân tích cách thức các học giả cải cách và hiện đại hóa Việt Nam tiếp xúc với “Tân Thư” - các văn bản phương Tây được dịch sang tiếng Nhật và tiếng Trung - cũng như trực tiếp với các tác phẩm triết học bằng tiếng Pháp. Một phần đáng chú ý của cuốn sách là việc nghiên cứu sự lan truyền của tác phẩm “Tinh thần pháp luật” của Montesquieu tại Việt Nam. Điều này được xem như một minh chứng cho sự tiếp nhận tư tưởng Khai minh Pháp của giới trí thức Việt Nam, đặc biệt là nhà cách mạng Phan Châu Trinh. Cuối cùng là câu chuyện tái cấu hình căn tính tri thức trong mối quan hệ giữa Cấu trúc luận, Hiện tượng học, Hiện sinh làm “điên đảo” giới trẻ miền Nam thời đó.
PGS.TS Phạm Văn Quang hiện đang là giảng viên của Đại học Quốc gia Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Thành phố Hồ Chí Minh.