LẢM NHẢM ĐÊM KHUYA: SÁCH SELF-HELP LÀ SẢN PHẨM TỪ VĂN HOÁ MỸ HAY NÓ ĐÃ CÓ TRONG VĂN HOÁ PHƯƠNG ĐÔNG TỪ LÂU?
“Ủa sao tốn bốn năm Đại học ra trường, sao không CỐ GẮNG kiếm công việc nào lương chục triệu”
“Bạn muốn THÀNH CÔNG, phải có Ý THỨC TỰ KỶ LUẬT bản thân”
“Bạn không thay đổi về TƯ DUY thì bạn sẽ nghèo”
Chúng tôi nghĩ rằng trong cuộc sống của các bạn đã nghe những câu nói này rất nhiều lần. Những câu nói mà ở trên chúng tôi trích ra là điều mà bạn bè của chúng tôi hay nói suốt nhiều năm qua. Tư duy của những câu nói này là có điểm chung là mọi vấn đề mà bạn gặp phải là DO BẢN THÂN CÁ NHÂN của bạn, hoàn toàn không xem xét gì bối cảnh bên ngoài ảnh hưởng đến cuộc sống con người đó ra sao. Mà những nhóm người thường nói chuyện kiểu đó, chúng tôi hay nói họ là những người có tư tưởng “liberal”.
Thật vậy, những tư tưởng kiểu đó tràn ngập trong các cuốn sách self-help. Nếu bạn gõ từ khoá “self-help” trên google thì sẽ có nhiều bài giới thiệu sách self-help giúp đỡ các bạn. Nhưng cũng có nhiều bài trên nhiều diễn đàn CHỐNG lại sách self-help, xem những cuốn sách đó không giúp gì cho người đọc mà chỉ là chiếc bánh vẽ làm cho người đọc “ngộ độc”.
NHƯNG SÁCH SELF-HELP (TỰ LỰC) CÓ PHẢI THẬT SỰ TỆ?
Chúng tôi may mắn được tiếp cận được cuốn sách của GS. Beth Blum từ Đại học Harvard. Cuốn sách của Beth Blum có tên là “The Self-Help Compulsion: Searching for Advice in Modern Literature”. Công trình của Beth Blum theo dõi sự phát triển của dòng sách self-help từ hội chợ nhỏ đến ngành công nghiệp triệu đô với những người tự phong là coach.
Một điều cực kỳ thú vị là cuốn sách self-help đầu tiên có tên là “Self-Help by the People” (1857) của George Jacob Holyoake là một người theo chủ nghĩa xã hội Anh. Ông ấy viết cuốn sách này kể về kinh nghiệm của bản thân ông về quá trình thành lập và hoạt động hợp tác xã cùng với các công nhân Anh thất nghiệp do sự thay thế của máy móc trong giai đoạn Cách mạng Công nghiệp ở Anh.
Trong chương 5 của sách do Holyoake viết mà chúng tôi đọc, ông ghi rằng đối với một tổ chức tập thể thì luôn có những kẻ thù bên trong phá hoại. Những người đó chính là một số thành viên hợp tác xã có tính cách hay phàn nàn và chỉ trích. Tác giả mô tả những người này như “sinh ra dưới một ngôi sao khó chịu”, họ luôn tìm cách phản đối và không bao giờ hài lòng với bất cứ điều gì. Đặc điểm của những người hay phàn nàn: Họ luôn tìm thấy lỗi trong mọi việc. Giọng điệu của họ luôn gay gắt và không thân thiện. Họ không bao giờ hài lòng với cách vận hành của hợp tác xã. Họ tham gia vào hợp tác xã chỉ để chỉ trích chứ không phải để đóng góp. Tác giả chỉ ra cách đối phó với họ là cứ mặc kệ làm việc của mình, kết quả sẽ làm họ im lặng.
Đoạn tóm lược ở trên cho thấy sách self-help đầu tiên là những nỗ lực kêu gọi những cách thức hoạt động tập thể tự thân của giai cấp lao động nghèo và tương trợ lẫn nhau.
NHƯNG TỪ KHI NÀO MỘT THỂ LOẠI SÁCH SELF-HELP CẤP TIẾN THÀNH SÁCH QUY VỀ CÁ NHÂN?
Theo Beth Blum thì cuốn “Self-Help” của Samuel Smiles xuất bản năm 1859 đã định hình thể loại sách self-help ngày nay. Cuốn sách của Smiles đã đi vào “tầng lớp trung lưu đầy tham vọng”, Blum lưu ý, những người trung lưu này không an tâm về địa vị của mình trong xã hội công nghiệp. Thông qua tự lực, họ có thể tự tái tạo bản thân để cách cư xử, sở thích và giá trị của họ phản ánh giới quý tộc và giúp họ duy trì hoặc nâng cao vị thế giai cấp. Smiles là một nhà báo ở Scotland, từng ủng hộ nhiều cải cách tiến bộ. Tuy nhiên, sau này ông tin rằng cải cách hiệu quả nhất là ở cấp độ cá nhân. Ông cho rằng nghèo đói thường do lỗi cá nhân như lười biếng, hoang phí, nghiện rượu. Ông khuyên mọi người vượt qua tật xấu, chi tiêu ít hơn thu nhập và tiết kiệm để có thể thịnh vượng.
Sau đó đến những cuốn sách “Đắc nhân tâm” của Dale Carnegie đã bắt đầu định hình ngành công nghiệp self-help trị giá 10 tỷ đô la mỗi năm để giải quyết các vấn đề theo những giải pháp riêng của cá nhân nhưng đôi khi thật ra các vấn đề đó lại mang tính hệ thống.
TỰ LỰC CỦA PHƯƠNG ĐÔNG
Luận Ngữ của Khổng Tử được các học trò sau này chép lại là cách giáo đạo đức và phẩm chất của người quân tử hay lãnh đạo phải cai trị thế nào là đúng đắn. Tầm quan trọng của việc giáo dục, học tập không ngừng nghỉ cũng được Khổng Tử thảo luận các học trò. Đây gần như là cuốn sách tự lực của Trung Quốc, trong truyền thống ảnh hưởng Nho học của Việt Nam thì cũng đã ảnh hưởng người Việt ở nhiều phương diện và cấp độ.
Gần đây, các câu chuyện về cách đối nhân xử thế như thuật xử thế của người xưa ở Trung Quốc cũng được giới thiệu như là sách tự lực mang đậm văn hoá Á Đông.
Tự lực trong tư tưởng phương Đông không phải là việc cá nhân đơn độc phấn đấu mà là quá trình tu dưỡng đặt trong bối cảnh rộng lớn của cộng đồng và xã hội. Điều này tạo nên sự khác biệt căn bản với quan niệm tự lực hiện đại của phương Tây. Thách thức hiện nay là làm sao giữ được tinh thần cốt lõi này trong khi vẫn đáp ứng được nhu cầu phát triển của con người hiện đại. Việc đơn giản hóa tư tưởng Nho giáo thành các công thức tự lực kiểu phương Tây có thể làm mất đi giá trị sâu sắc vốn có của nó.
LỜI KẾT
Điều đáng lo ngại nhất là ý niệm “liberal” trong cuốn sách self-help văn hoá Mỹ, nó làm cho chúng ta không thấy mọi vấn đề một cách tổng quát, bởi xung lực tác động bên ngoài, không nhìn được vấn đề cách toàn diện mà sẽ quy mọi vấn đề là chỉ cần cá nhân thay đổi có thể giải quyết được. Nó có thể biến thành công cụ “đổ lỗi” cá nhân một cách hiệu quả. Trong khi các thực hành tập thể ở hợp tác xã trong Holyoake hay trong giáo dục tập thể ở Liên Xô do nhà sư phạm Makarenko điều hành thì họ cho rằng lỗi cá nhân chỉ khi vi phạm các nguyên tắc tập thể thì cá nhân phải chịu trách nhiệm. Nhưng giờ đây, tư tưởng self-help đã nâng tầm cá nhân lên một bậc là dù bạn không ở tập thể nào, mọi vấn đề đều là do bạn.