Nếu ai đó hỏi chúng tôi: “Hành trang quý giá nhất cho tân sinh viên Nhân học (Nhân loại học) là gì?” - chúng tôi sẽ không do dự: TƯỞNG TƯỢNG.
Hãy nhớ lại thời thơ ấu của bạn. Những câu chuyện cổ tích mẹ kể đã đưa bạn đến những vương quốc xa xôi. Những chiếc lá trong trò chơi đồ hàng trở thành tiền bạc: lá to là tờ bạc lớn, lá nhỏ là đồng xu lẻ. Thời ấy, trí tưởng tượng của chúng ta bay bổng không giới hạn.
Rồi đến một ngày, chính người lớn là những người từng nuôi dưỡng trí tưởng tượng ấy lại vô tình hoặc cố ý khép lại cánh cửa kỳ diệu đó. Họ bảo chúng ta phải “thực tế”, phải “trưởng thành”. Nhưng ở đây, tại ngưỡng cửa Nhân học, chúng tôi mời bạn mở lại cánh cửa ấy.
Trong Nhân học, tưởng tượng không phải là sự viển vông. Nó là động lực đưa các nhà nghiên cứu vượt qua những ranh giới quen thuộc, khám phá những nền văn hóa xa lạ, lắng nghe những câu chuyện chưa từng được kể. Đúng, đôi khi sự tưởng tượng khiến chúng ta lãng mạn hóa “người khác” - những tộc người ở vùng xa, những nền văn hoá xa rời ánh sáng văn minh hiện đại. Nhưng chính sự tưởng tượng ấy cũng thắp lên ngọn lửa hy vọng, thôi thúc chúng ta dấn thân sâu hơn, hiểu rộng hơn, và quan trọng nhất chính là thấu cảm chân thực hơn.
Điều đáng báo động: thế hệ chúng ta đang dần đánh mất khả năng tưởng tượng. Chúng ta không còn dám mơ về những điều mình có thể tạo ra. Thay vào đó, chúng ta chạy theo những khuôn mẫu thành công được định sẵn: chủ nghĩa tiêu dùng mù quáng, cuộc đua bằng cấp vô nghĩa, tư duy ỷ lại viện trợ. Chúng ta quên mất rằng ngay trong cộng đồng nơi mình sinh ra, ngay trong những nguồn lực tưởng chừng khiêm tốn, đã ẩn chứa vô vàn khả năng chờ được khám phá.
Nhà nhân loại học Arjun Appadurai đã cổ vũ chúng ta rằng hãy mở rộng chân trời hy vọng. Dù thực tại có khắc nghiệt đến đâu, chúng ta không được phép đầu hàng trước sự u tối. Thay vào đó, hãy tưởng tượng để hy vọng, và hành động từ hy vọng ấy.
Chúng tôi nghĩ rằng các bạn tân sinh viên cần có ba công cụ để TƯỞNG TƯỢNG:
Công cụ thứ nhất: ĐỒNG CẢM TƯỞNG TƯỢNG
Đây không phải lòng thương hại từ trên cao. Đây là một quá trình lao động trí tuệ và cảm xúc để thực sự hiểu và cảm nhận thế giới qua con mắt của người khác. Khi bạn ngồi lắng nghe câu chuyện của một bà cụ trong xóm nhỏ đô thị, khi bạn cùng chia sẻ bữa cơm với cộng đồng tộc người ở nền văn hoá khác thì bạn không chỉ đang “thu thập dữ liệu”. Bạn đang thực hành một nghệ thuật cổ xưa và thiêng liêng: nghệ thuật nhìn thế giới qua vô số lăng kính khác nhau. Mỗi con người là một vũ trụ riêng biệt. Nhiệm vụ của nhà Nhân học là học cách du hành giữa những vũ trụ ấy.
Công cụ thứ hai: KIẾN TẠO THIẾT KẾ XÃ HỘI MỚI
Khi bạn nhận ra rằng cách thức tổ chức xã hội hiện tại chỉ là một trong vô vàn khả năng, một cánh cửa mới sẽ mở ra: cánh cửa của sự sáng tạo xã hội. Nhân học sẽ cho bạn thấy những “bằng chứng sống”: những cộng đồng vận hành dựa trên nguyên tắc quà tặng thay vì lợi nhuận, những xã hội giải quyết xung đột không cần nhà tù, những nền kinh tế không dựa trên tích lũy mà dựa trên chia sẻ. Đây không phải ảo tưởng không tưởng. Đây là những kho lưu trữ khả năng của nhân loại - những bản thiết kế xã hội đã và đang tồn tại. Nhiệm vụ của bạn: học hỏi từ những thiết kế này, rồi sáng tạo ra những thiết kế mới cho tương lai.
Công cụ thứ ba: KHAI PHÁ “VÙNG CHẾT CỦA TRÍ TƯỞNG TƯỢNG”
Cố nhà nhân loại học David Graeber đã cảnh báo về một cuộc chiến thầm lặng: cuộc chiến chống lại trí tưởng tượng của con người. Hệ thống quan liêu cứng nhắc, bất bình đẳng cấu trúc, logic lợi nhuận tàn nhẫn, tất cả đang tạo ra những “vùng chết tưởng tượng”. Đó là những nơi chúng ta bị thuyết phục rằng: “Không có lựa chọn nào khác”.
Nhân học chính là giải pháp thoát khỏi sự tê liệt này. Mỗi trang nhật ký điền dã bạn viết, mỗi câu hỏi “tại sao phải như vậy?” bạn đặt ra, mỗi định kiến bạn phá vỡ thì tất cả đều là những hành động khai phá, hồi sinh những vùng đất cằn cỗi của trí tưởng tượng.
Các bạn tân sinh viên thân mến,
Bạn không đến đây chỉ để học về thế giới. Bạn đến đây để học cách tái tạo thế giới. Với ba công cụ tưởng tượng này, bạn sẽ không chỉ là nhà quan sát thụ động. Bạn sẽ trở thành người lắng nghe những tiếng nói bị lãng quên, người ghi chép những khả năng bị phủ nhận, và người kiến tạo những tương lai tươi đẹp hơn.
Hãy khắc ghi câu nói mà David Graeber để lại:
“Sự thật tối hậu, ẩn giấu của thế giới là: nó là thứ do chúng ta tạo ra, và có thể được tạo ra theo cách khác.”
Chúc các bạn một hành trình bốn năm đầy dũng cảm và sáng tạo. Hãy để trí tưởng tượng dẫn lối, và biến Nhân học thành công cụ để kiến tạo một thế giới nhân văn hơn.