Cuối tháng Tư năm nay, cõi mạng nước mình bỗng dưng ồn ào. Không ồn ào sao được khi người ta cứ cãi nhau ỏm tỏi chỉ vì một… cọng lúa. Chuyện bắt nguồn từ cái bài hát Người Việt Mình Thương Nhau của cậu nhạc sĩ trẻ Châu Đăng Khoa, lại qua hai giọng ca rất đỗi ngọt ngào của Cẩm Ly và Hòa Minzy. Giai điệu rộn ràng, hình ảnh hoành tráng, thế mà người ta xúm vào nhặt ra đúng một câu hát để mà hạch cớ: “Lúa chín cao nhưng chẳng hề cúi đầu”.
Lạ chưa. Hồi nào tới giờ, từ cái thuở ông bà mình còn bám mặt vào đất bám lưng lên trời, đứa con nít nhà quê nào dòm ra đồng mà chẳng nằm lòng cái lẽ tự nhiên lúa chín là lúa cúi đầu. Hạt lúa có mẩy, có no tròn bên trong thì bông lúa mới nặng, mà nặng thì tất phải trĩu xuống. Còn cái ngữ lúa mà cứ chĩa thẳng đứng lên trời, vươn cao ngạo nghễ dẫu đã đến kỳ gặt hái, thì ôi thôi, mười phần chắc cả mười là lúa von, lúa lép. Ấy vậy mà năm 2026 này, cọng lúa bỗng dưng bị giật ngược lên, bị bắt phải ngẩng đầu. Sự thể, ngẫm ra, nó không chỉ là chuyện sai trật về mặt sinh học, mà là cả một cuộc “bể dâu” của một biểu tượng văn hóa.
Ngược dòng thời gian một chút, lặn lội sang tận xứ Phù Tang xa xôi, cái sự “cúi đầu” ấy vốn dĩ có gốc rễ thẳm sâu lắm. Khoảng giữa thế kỷ mười bảy, người Nhật đã ngâm ngợi thế này: “Minoru hodo kōbe o tareru inaho kana” (Lúa chín trĩu bông lúa cúi đầu). Câu ấy nằm trong cuốn sách Haikai Kebukusa của trường phái Teimon. Người Nhật vốn tinh tế. Họ nhìn ngọn lúa trĩu hạt mà chạnh lòng nghĩ đến cái thói kiêu căng của con người.
Nhưng cái u uẩn sâu xa nhất, cái duyên cớ khiến câu nói ấy thành một triết lý vĩ đại, lại nằm ở một trò chơi chữ tài tình nhuốm màu thiền đạo. Sách Kebukusa có câu: “Bosa tsu mi ga ireba utsumuku, ningen mi ga ireba aomuku”. Ở cái xứ sở ấy thời bấy giờ, chữ “Bosa tsu” vừa là cách gọi nôm na của hạt gạo, lại vừa mang âm hưởng của chữ “Bồ Tát”. Gạo là Bồ Tát, Bồ Tát hóa thân vào vạn vật nuôi sống con người. Bồ Tát khi viên mãn thì khiêm cung cúi xuống; còn con người ta, khốn nỗi, hễ cứ “chín” một chút, hễ có chút công danh, địa vị hay tiền tài, là lại sinh chứng ngửa mặt lên trời. Các bậc cao tăng mượn ngay cái cớ ấy mà răn đời là càng trưởng thành về mặt tâm linh, càng nhận ra mình nhỏ bé trước chân lý bao la.
Cái ý niệm hiền minh ấy du cư sang cõi Việt, gặp ngay nền văn minh lúa nước của chúng ta, thế là bén rễ, xanh um. Nó tự nhiên nhập vào hồn người, thành một thứ kịch bản văn hóa để ông bà đem ra dạy cháu con. “Nhìn ngọn cỏ dại mà xem, ruột gan chẳng có gì nên cứ ngổng cổ lên cãi gió. Còn người có thực tài, có nội hàm, thì phải như bông lúa trĩu hạt kia kìa.” Bài học vỡ lòng ấy nó theo người Việt qua bao thế hệ, yên ả và sâu lắng.
Thế rồi đùng một cái, bài hát nọ ra đời. Người viết nhạc chắc hẳn cũng có cái lý, cái tình của riêng mình. Anh ta mượn cọng lúa để làm phép nhân cách hóa, lồng vào đó cái khí phách của dân tộc Việt Nam. Một dân tộc đã nếm trải đủ đắng cay tủi nhục, nay vươn mình đứng dậy thì phải ngẩng cao đầu kiêu hãnh chứ sao lại bắt cúi? Về mặt truyền lửa, kích thích lòng tự tôn, âu cũng là một thủ pháp khéo léo.
Nhưng chao ôi, sự vay mượn và lật ngược biểu tượng ấy, nghĩ kỹ lại thấy ngậm ngùi. Bức tử một quy luật tự nhiên đã đành, người ta còn vô tình làm phẳng lỳ đi một triết lý thẳm sâu. Khi sự khiêm tốn bị thay thế bằng lòng kiêu hãnh bề ngoài, ta đã đánh tráo khái niệm giữa sự kiên cường và thói tự phụ. Trong một xã hội đang quay cuồng phát triển, nơi người ta cứ phải vật lộn để tỏ bày, để “flexing”, để khoe khoang cho thiên hạ thấy mình là ai trên các trang mạng xã hội, thì việc hợp thức hóa hình ảnh “lúa chín ngẩng đầu” như một thứ mồi lửa ném thêm vào đống rơm của sự phô trương.
Nhìn sang người Nhật thời hiện đại mà xem. Từ các công ty lớn như Sony, Toyota cho đến những lớp học vỡ lòng, đạo trường Aikido họ vẫn gìn giữ cái nếp “cúi đầu” của cọng lúa một cách kiên định. Họ bảo thủ ư? Không hẳn. Có lẽ họ hiểu rằng cái di sản trí tuệ của tổ tiên là thứ không thể tùy tiện đem ra xào xáo chỉ để phục vụ cho một thông điệp thời thượng hay một cảm xúc đám đông nhất thời. Họ nâng niu tính xác thực của văn hóa.
Còn chúng ta? Chúng ta đã đánh mất một sợi dây liên kết vô hình với trí tuệ của cả vùng Đông Á chỉ vì một câu hát. Ta quên mất rằng, sự khiêm tốn vốn dĩ chưa bao giờ là biểu hiện của sự yếu hèn hay khuất phục.
Tội nghiệp cọng lúa. Cái cúi đầu của nó là sức nặng của một nội hàm đã chín muồi, là tư thế đẹp đẽ nhất của kẻ đã thực sự thấu hiểu thế gian. Chẳng biết rồi mai này, giữa cái thời buổi nổi tiếng nhanh trong một shot quay video trên mạng xã hội, ai cũng muốn ngẩng cao đầu cãi lý này, còn mấy người chịu ngồi lặng yên mà học lại bài học vỡ lòng từ một bông lúa trĩu hạt ven bờ ruộng?
Ảnh chụp ruộng lúa chú Tư Lê Quốc Việt khí chín
Chúng tôi hỏi chú Tư “Lúa nhà chú trồng có cúi đầu không?”
Chú cười với chúng tôi rằng: “Đứng thẳng chưa kịp cúi bị chim, chuột ăn rồi”
Đúng rồi, trồng lúa sạch như chú, không phun thuốc, không hoá học, thì chim chuột biết hàng ngon thì nó cứ đè ra mà rỉa thôi.