HOÀN THUẾ XE ÔM CÔNG NGHỆ - NGƯỜI LỚN TUỔI VÀ CHUYỂN ĐỔI SỐ
Tối nay, chúng tôi đi bộ xuyên cầu Sài Gòn rồi xuống khu Thảo Điền, Quận 2. Chúng tôi lúc nghỉ mệt, có ngồi bên vệ đường và bệnh nghề nghiệp hay thích hỏi han, tán dóc nên nói chuyện với anh, chú, bác xe ôm công nghệ. Chúng tôi phát hiện là họ có tuổi tác lớn, không rành về công nghệ, cũng không biết cách hoàn thuế và được hoàn thuế khi thu nhập của họ dưới 100 triệu đồng/năm. Chúng tôi có xin zalo và hướng dẫn sơ tại chỗ để họ down app etax và lên cơ quan thuế để hoàn thuế. Nhưng chúng tôi tìm hiểu nhanh thì các app lớn hiện nay như Grab và Be (ngoại trừ app TADA chúng tôi không rõ), đều hoàn thuế giúp cho tài xế nên tài xế không cần làm gì nhiều.
Một chuyện khác, cách đây 2 tuần trước, đi xe bus 93, lúc đó xe bus thay thiết bị bấm vé xe. Cho các bạn không đi xe bus để dễ hình dung thì một số tuyến xe bus chỉ còn tài xế, khách hàng khi lên xe bus thì tự bỏ tiền vào hộp, rồi bấm nút lấy vé xe phù hợp với đối tượng của bản thân (vé bình thường, vé sinh viên, miễn vé người cao tuổi). Xe 93 chúng tôi đi thì mới gắn máy được một ngày, nhiều cô lớn tuổi lên xe lúng túng trong việc sử dụng. Vì gắn ở phía trên cao nên tài xế ngồi lái xe không thể với tới bấm giúp, mà các cô lớn tuổi lại không biết xài, bấm sai lung tung, thế là chúng tôi trên chuyến đó gần 30 phút phải bấm giúp cho các cô bác lớn tuổi lên xe. Theo như nhà xã hội học Michel Callon và nhà nhân loại học Bruno Latour thì công nghệ và con người kết nối với nhau như là hiện tượng xã hội. Ngày trước khi thay máy mới, cái bấm vé tự động đặt phía dưới gần tay lái của tài xế, tài xế vừa thu tiền, vừa bấm vé hộ, nhưng khi di chuyển lên cao rõ ràng hành vi đã thay đổi, tài xế không thể giúp đỡ được khách hàng, mà khách hàng cũng lúng túng vì chưa quen công nghệ. Vì thế, hành vi con người phải được tích hợp vào kỹ thuật công nghệ để mọi lứa tuổi có thể tự động điều chỉnh hành vi qua việc dùng công nghệ trở nên thuận lợi mà không bị vướng mắc, chúng ta không nên “thần thánh hóa” việc giáo dục hướng dẫn cho người lớn tuổi sử dụng công nghệ thì họ có thể sử dụng nhanh nhẹn như người trẻ.
Trong công cuộc chuyển đổi số hiện nay, chúng tôi thấy rất rõ khoảng cách về công nghệ đối với nhiều người, nhất là những người lao động có tuổi, khi mà các dịch vụ công đang dần số hóa. Dịch vụ công số hóa là điều rất tuyệt, nhất là cho người trẻ tiếp nhận công nghệ tốt đỡ mất thời gian xếp hàng chờ đợi, mọi việc thuận tiện hơn. Nhưng trong công cuộc chuyển đổi số, có nhiều người lớn tuổi không theo kịp sự chuyển mình của thời đại. Vì thế, chúng tôi nghĩ rằng hãy thực hành như lý thuyết của nhà nhân loại học Hạng Tiêu (bài dưới bình luận) là quay lại để gặp gỡ “những điều gần gũi” là giúp đỡ những người lao động phổ thông hoặc người lớn tuổi gần mình biết cách sử dụng công nghệ số thực hiện dịch vụ công, thay vì suốt ngày hô hào này kia trên mạng.
Rõ là phải có những giải pháp hỗ trợ cho người già rút ngắn khoảng cách với chuyển đổi số như tại Mục III Quyết định 379/QĐ-TTg năm 2025 của nhà nước đã nêu rõ nhiệm vụ và giải pháp thực hiện đề án người cao tuổi đẩy mạnh tham gia chuyển đổi số bằng việc giáo dục nâng cao nhận thức cho người cao tuổi về chuyển đổi số. Nhưng không nên chỉ dừng lại ở đó, mà phải thiết kế sản phẩm công nghệ thân thiện với người lớn tuổi để tích hợp hành vi vào. Ví dụ gần gũi là thẻ ATM thì được thiết kế là phải rút thẻ ra, mới được lấy tiền. Vì lo sợ khách hàng lấy tiền xong quên rút thẻ và cất thẻ mà bỏ về nhà, người thiết kế máy ATM đã rất thông minh tích hợp việc nhắc nhở mọi người rút thẻ bằng cách chỉ khi rút thẻ mới được lấy tiền, làm vậy không quên thẻ được. Vì thế, các ứng dụng chuyển đổi số cho người lớn tuổi nên cố gắng tích hợp hành vi mà người lớn tuổi có thể chậm và quên. Muốn biết được điều này, thì phải quan sát tham dự hành vi của người lớn tuổi trong thời gian dài để rút ra kết luận.
Một ví dụ cho các bạn có thể thử nghiệm ký hiệu của công nghệ kỹ thuật chi phối hành vi của con người đương đại thế nào bằng cách lấy một cái remote (điều khiển), thay một nút nào đó bất kỳ là màu đỏ. Hỏi mọi người xem nút nào là bật tắt thì bao nhiêu người sẽ trả lời là nút màu đỏ? Hoặc vòi nước nóng lạnh, thay đổi ký hiệu hoặc xóa ký hiệu nóng lạnh của vòi nước, bao nhiêu người sẽ lúng túng khi mở vòi? Ký hiệu về kỹ thuật công nghệ nó đã trở thành một phần văn hóa của chúng ta, thành một lẽ thường, mà không cần phải giáo dục ở lớp nào cả mà chúng ta tự biết và tự mặc định. Kỹ thuật công nghệ chi phối hành vi của chúng ta rất nhiều mà chúng ta không biết.