PHẢI CHĂNG CÁC CHẨN ĐOÁN TÂM THẦN THEO CHUẨN PHƯƠNG TÂY KHÔNG PHÙ HỢP VỚI CÁC NỀN VĂN HOÁ BẢN ĐỊA?
Trong nền văn hóa đa dạng của thế giới, cách hiểu về sức khỏe tâm thần không phải lúc nào cũng đồng nhất. Những gì được coi là bệnh lý tâm thần theo khung chuẩn của y học phương Tây có thể lại mang ý nghĩa khác trong bối cảnh văn hóa bản địa. Khái niệm “‘Avanga” trong cách hiểu về bệnh tâm thần của người dân Tonga là một ví dụ điển hình cho sự khác biệt này.
Theo quan niệm phổ biến của người Tonga, “‘Avanga” là một căn bệnh cấp tính ngắn ngày được cho là do hồn ma gây ra. Người mắc phải thường có các biểu hiện như hành vi kích động bất thường, thay đổi biểu cảm khuôn mặt, nói chuyện một mình, và một mong muốn mãnh liệt không thể cưỡng lại là chạy ra đồng, nghĩa địa hoặc bãi biển. Họ dường như đáp ứng theo sự sai khiến của một linh hồn vô hình nào đó.
Tuy nhiên, khi nhìn từ lăng kính của y học tâm thần hiện đại, các triệu chứng này có thể được quy vào một số chẩn đoán như rối loạn hoang tưởng, rối loạn phân ly hay tâm thần phân liệt. Nhưng liệu những nhãn bệnh này có thực sự phù hợp và phản ánh đúng trải nghiệm của người bệnh trong bối cảnh văn hóa Tonga?
Có đến 4 cách lý giải khác nhau về “‘Avanga”. Trong khi quan niệm dân gian xem người bệnh bị quỷ ám và bị lôi kéo đi xa, thì cách lý giải mang tính duy lý lại cho rằng đó là sự chạy trốn khỏi những yếu tố gây stress trong cuộc sống để tìm đến nơi yên bình. Quan điểm tâm thần học phương Tây tập trung phân tích stress tâm lý xã hội là yếu tố kích thích của bệnh. Còn về phía người bệnh, họ trải qua cảm giác bị những tà linh chi phối và sai khiến một cách khó cưỡng.
Đáng chú ý là những người mắc “‘Avanga” thường không có các triệu chứng điển hình của tâm thần phân liệt như ảo giác thính giác và hoang tưởng rõ ràng. Họ vẫn nhớ được tên và nhận dạng của bản thân chứ không mất đi bản sắc cá nhân. Do đó, “‘Avanga” có lẽ nên được coi là một hội chứng mang tính đặc thù văn hóa của người Tonga, khó có thể áp đặt khớp với các chẩn đoán tâm thần phương Tây một cách trọn vẹn.
Trong bối cảnh xã hội Tonga đang thay đổi với quá trình đô thị hóa, “‘Avanga” cũng có sự chuyển biến và xuất hiện biến thể mới mang tên “‘Avanga-leke” - khi người bệnh không còn chạy ra ngoài mà chỉ ở trong phòng. Điều này cho thấy các hội chứng tâm lý cần được nhìn nhận một cách linh hoạt trong mối tương quan chặt chẽ với hoàn cảnh văn hóa - xã hội.
Bộ phim nhân loại học “Người chữa lành và Bác sĩ Tâm thần” là một nỗ lực đáng trân trọng để khám phá sâu hơn về sự giao thoa này. Bộ phim cho thấy giá trị của việc cân bằng giữa y học bản địa và y học tây phương, đồng thời đặt ra câu hỏi làm thế nào để y học hiện đại nhạy cảm hơn với các yếu tố văn hóa trong chữa bệnh. Đây hứa hẹn sẽ là nguồn tài nguyên quý giá để thúc đẩy “cầu nối văn hóa” trong lĩnh vực sức khỏe tâm thần.
“Người chữa lành và Bác sĩ Tâm thần” cũng gợi ý cần có sự kết hợp giữa quan điểm và phương pháp điều trị truyền thống của các thầy lang với hệ thống chăm sóc sức khỏe tâm thần hiện đại phương Tây. Đây sẽ là hướng đi giúp người bệnh tiếp cận được liệu pháp phù hợp về mặt văn hóa mà vẫn đảm bảo tính hiệu quả trong kiểm soát triệu chứng.
Tựu chung lại, khái niệm “‘Avanga” của người Tonga đặt ra những thách thức lý thú cho cách hiểu và phân loại bệnh tâm thần theo khuôn mẫu phương Tây. Nó thúc giục chúng ta suy ngẫm sâu sắc hơn về mối tương quan mật thiết giữa sức khỏe tâm thần với văn hóa và xã hội. Trong thế giới đa dạng của chúng ta, một tâm thần học mang tính bản địa, đa diện và linh hoạt hơn là điều tất yếu.
Bộ phim được chiếu Hà Nội từ ngày 23/06, 24/06, 25/06. Từ 19:30-21:30 tại Trần Hưng Đạo, Hoàn Kiếm, Hà Nội.
Đăng ký tại Hà Nội inbox fanpage cú pháp: Xem phim Nhân loại học Hà Nội
(Trong hình một nghi thức của phù thuỷ Tonga để đuổi ‘Avanga)