Đêm hôm đó bên đống lửa đốt to đùng cháy phập phùng, đôi mắt sáng quắc của anh Ka Trôi nói chuyện khi hơi men đã bốc nhẹ lên trên đỉnh đầu của anh ấy. Anh lại kể câu chuyện huyền thoại về tộc người ấy chỉ sống ven những con sông nhỏ, mỗi lần khi tiến ra ngoài biển thì tổ tiên anh ấy lại phải quay về. Một trí thức của cộng đồng, anh ấy nói với tôi rằng “Câu chuyện này thể hiện rằng, tộc người của mình không thể chinh phục tự nhiên”.
Một thành viên trong nhóm trong cơn ngà ngà say nói lại rằng “Em lại nghĩ khác, không phải tổ tiên của anh không chinh phục được tự nhiên mà không muốn thống trị tự nhiên”.
Chinh phục tự nhiên như là thực hành theo Định chế Gia trưởng mà nhà nhân loại học Tim Ingold từng nhắc đến với mô tả là cách thức con người luôn muốn thống trị tự nhiên và ganh đua để xem ai thống trị mạnh hơn.
Khi nghe câu nói đó của cậu bạn kia, tôi đang ngồi xé thịt gà thì tỉnh hẳn rượu. Tôi nhớ đến lời của nhà nhân loại học người Pháp là Philippe Descola đã nói rằng việc tách biệt tự nhiên và văn hóa hay con người là chỉ có xã hội hiện đại chúng ta đang làm, chứ rất hiếm nền văn hóa trên thế giới nào làm vậy. Họ luôn xem tự nhiên và con người là đồng nhất, là một. Nhiều tộc người ở Việt Nam, không xem rừng và cây cỏ là thứ xa lạ mà luôn có linh hồn, có thể trò chuyện, có thể hiểu được ta, thậm chí, những linh hồn trong rặng rừng đó có thể bắt ta đi.
Khi những con người ở đô thị cảm thấy tách biệt với tự nhiên quá nhiều, họ muốn gần gũi hơn thì họ bỏ phố về vườn, về rừng. Họ xem cây cỏ như là một thứ để tìm đến xoa dịu cho tâm hồn của họ đã quá chịu đựng đời sống phố thị. Vì thế họ đi vào để tìm kiếm một cái gì đó, phương thức nào đó trong việc tiếp cận hay kết nối lại tự nhiên. Nhưng người bản địa trong nhiều nền văn hóa thì lại xem việc tìm cách kết nối tiếp cận với tự nhiên là điều bất thường. Vì đối với họ trong văn hóa của chính người bản địa đã xem tự nhiên như một phần gắn kết liên tục trong hoạt động thường ngày thì cần gì kiếm cách để mà kết nối? Phải chăng chỉ kết nối sâu hơn thông qua các nghi lễ mà thôi.
Vì thế, khái niệm “tự nhiên”, “môi trường” trong ngôn ngữ của người bản địa thật sự khó mà tìm được từ ngữ nào mà dịch cho phù hợp để đúng nội hàm nghĩa của từ này. Một từ ngữ được sinh ra trong sự tách biệt giữa con người và tự nhiên với nhau. Hiện nay, sự tách biệt này ngày càng giãn xa khi mà niềm tin vào các dự án phát triển theo hiện đại hóa cao độ (high modernism) đang mở rộng hơn.
#kulalamnham