NHÀ NHÂN LOẠI HỌC NHƯ NGƯỜI BA PHẢI? – KHÁCH QUAN TRONG ĐIỀN DÃ DÂN TỘC HỌC (KỲ 1)
Trong nghiên cứu khoa học, khách quan được hiểu là sự vô tư, trung thực trong quá trình thu thập và phân tích dữ liệu, không bị chi phối bởi các yếu tố chủ quan như cảm xúc, định kiến, hay lợi ích cá nhân. Các kết quả nghiên cứu cần phải dựa trên những tiêu chí có thể kiểm chứng và tái lập được, độc lập với người nghiên cứu. Tuy nhiên, việc đạt tới tính khách quan tuyệt đối hầu như là không thể, vì con người luôn chủ thể chứa đựng những giá trị và thành kiến nhất định. Vậy nên khách quan là một lý tưởng mà các nhà khoa học không ngừng hướng tới, thông qua các phương pháp luận và kỹ thuật nghiên cứu nghiêm ngặt.
“Nhà nhân loại học như người ba phải” - Đó là câu nói mà tôi đã từng nghe một sinh viên khoa học xã hội thốt lên, thể hiện sự hoài nghi về tính khách quan của phương pháp quan sát tham dự trong nhân loại học. Tuy nhiên, nhận định này bộc lộ một sự hiểu lầm tai hại về bản chất của nghiên cứu điền dã dân tộc học.
Trái ngược với quan niệm trên, quan sát tham dự thực ra lại chính là phương pháp giúp các nhà nhân loại học có thể nghiên cứu một cộng đồng văn hóa một cách toàn diện và khách quan nhất có thể. Nhờ việc sống và tham gia vào đời sống của những người mình nghiên cứu, các nhà điền dã có cơ hội thu thập mọi loại dữ liệu từ nhiều góc độ, bao gồm từ các cuộc phỏng vấn, bảng hỏi, cho tới những buổi lễ sinh, lễ cưới, hay thậm chí các cuộc nói chuyện với các tù nhân ở trại giam. Sự có mặt lâu dài của nhà nghiên cứu giúp tạo dựng sự tin tưởng, nhờ đó giảm đi tính phản ứng, tức xu hướng mọi người thay đổi hành vi vì biết mình đang bị nghiên cứu. Người dân sẽ dần coi nhà nghiên cứu như một người quen và sinh hoạt một cách tự nhiên.
Hơn nữa, sự tham gia vào cuộc sống của người dân còn giúp các nhà nhân loại học hiểu được ý nghĩa đích thực của những dữ liệu họ thu thập được, đây là điều rất dễ bị bỏ sót nếu chỉ dùng các công cụ định lượng. Edmund Leach đã chỉ ra sự sai lầm của Sarkar và Tambiah khi họ kết luận tình trạng suy tàn của một làng ở Sri Lanka chỉ dựa trên số liệu thống kê. Nguyên nhân là họ không hiểu tục ở rể và quy tắc chuyển giao đất đai bằng trải nghiệm thực tế. Rõ ràng có những vấn đề chỉ có thể tiếp cận thực sự bằng quan sát tham dự, như cách thức hoạt động của một tòa án địa phương chẳng hạn.
Tất nhiên, các nhà điền dã cũng phải luôn nỗ lực duy trì tính khách quan của mình trước những tình huống thử thách trong thực địa. Philippe Bourgois đã từng bị sốc và chán nản khi nghe các thông tin viên kể về những vụ hiếp dâm tập thể họ từng tham gia hồi trẻ. Laurie Krieger thấy kinh tởm mỗi lần chứng kiến một người phụ nữ bị chồng đánh đập. Giải pháp của họ là “tạm hoãn việc đánh giá chủ động” - vẫn giữ thái độ và cảm xúc thực của mình, nhưng tách chúng khỏi quá trình ghi chép để đảm bảo tính khách quan. Điều này lại càng khó khăn hơn khi nhà nghiên cứu có nhiều gắn bó với chính cộng đồng mình đang tìm hiểu. Barbara Meyerhoff thấy khó có thể nhìn nhận một cách vô tư những người Do Thái cao tuổi từng trải qua thảm họa Holocaust.
Dù khách quan tuyệt đối là điều không tưởng, thì quan sát tham dự vẫn là cách tiếp cận giúp các nhà nhân loại học đến gần nhất với lý tưởng đó. Điền dã cho phép chúng ta thâm nhập vào đời sống văn hóa và tìm hiểu con người một cách toàn diện. Nếu biết duy trì sự cân bằng giữa thấu hiểu và phán xét, giữa đồng cảm và khách quan, thì những nghiên cứu dựa trên quan sát tham dự sẽ luôn đem lại những tri thức quý giá và đích thực về cuộc sống của con người.