Trong thời gian gần đây, cuộc tranh luận về truyền thống ngày càng trở nên sôi nổi, đặc biệt trong bối cảnh xã hội không ngừng biến đổi. Truyền thống là gì? Một bài hát mang âm hưởng dân gian có phải là truyền thống không nếu nó được sáng tác vào thời hiện đại, sử dụng nhạc cụ phong cách trình diễn hiện đại? Một bộ áo dài cách tân có còn được xem là truyền thống nếu nó phá vỡ kiểu dáng vốn có? Liệu bánh chưng hay ngày Tết có phải lúc nào cũng mang một hình hài bất biến, hay chúng cũng thay đổi theo thời gian? Những câu hỏi này phản ánh một thực tế: truyền thống không chỉ đơn giản là quá khứ được giữ nguyên vẹn, mà là một khái niệm phức tạp, có sự giao thoa giữa cái cũ và cái mới, giữa sự tiếp nối và sự đổi thay. Tuy nhiên, nhiều cách tiếp cận hiện đại đối với truyền thống lại vô tình đóng khung nó vào một định nghĩa cố định, khiến truyền thống bị hiểu như một thực thể bất biến, đối lập với hiện đại. Quan điểm này không chỉ hạn chế khả năng thích nghi của truyền thống mà còn làm mờ đi cách mà con người thực sự trải nghiệm và tái tạo nó trong đời sống hàng ngày. Bài viết này sẽ xem xét một cách tiếp cận mới về truyền thống, trong đó truyền thống không phải là một thực thể cố định của quá khứ, mà là một quá trình sống động, luôn được tái định nghĩa và duy trì qua nhiều thế hệ.
TRUYỀN THỐNG LÀ MỘT KHÔNG GIAN TRANH LUẬN CHỨ KHÔNG PHẢI HỆ THỐNG ĐÓNG
Chúng ta không nên xem truyền thống như một tập hợp giáo điều bất biến, mà xem nó như một không gian trong đó có sự bất đồng và tranh luận nội bộ. Điều này nhấn mạnh rằng các thành viên của một cộng đồng truyền thống không phải lúc nào cũng có chung một tư tưởng cố định. Thay vào đó, họ liên tục tranh luận và thương lượng dựa trên những nguồn gốc chung. Chính điều này có nghĩa là truyền thống không chỉ là sự kế thừa từ quá khứ mà còn là một thực hành sống động, luôn thay đổi theo bối cảnh xã hội và lịch sử.
TRUYỀN THỐNG VỪA CÓ TÍNH “LỊCH SỬ HOÁ” VÀ CÓ TÍNH “PHI LỊCH SỬ”
Truyền thống mà chúng ta coi là cổ xưa hoặc nguyên bản thực chất đã được định hình và tái cấu trúc trong thời kỳ hiện đại. Ví dụ, hãy xem sự thay đổi áo dài truyền thống đến áo dài cách tân, hay cách hiểu về ngày Tết truyền thống giữa các thế hệ ông bà, cha mẹ và con cái đã rất khác nhau theo từng thời kỳ. Điều này cho thấy rằng truyền thống không phải là một thực thể bất biến. Thay vào đó, truyền thống luôn được định hình lại qua các thời kỳ lịch sử, đặc biệt là trong quá trình toàn cầu hóa và thực dân hóa.
Nhưng cũng phải công nhận tính “phi lịch sử” của truyền thống. Mặc dù ở trên nhấn mạnh rằng truyền thống có thể được lịch sử hóa, chúng tôi cho rằng một số khía cạnh của truyền thống tồn tại trong một chiều kích “phi lịch sử”, nghĩa là chúng không tuân theo mô hình thời gian tuyến tính của phương Tây hiện đại. Ví dụ Ở Việt Nam, rất nhiều gia đình tin rằng mồ mả tổ tiên có thể ảnh hưởng trực tiếp đến vận mệnh của con cháu, dù có thể đã qua hàng trăm năm. Nếu có điều gì không may xảy ra trong gia đình (bệnh tật, thất bại kinh doanh, hôn nhân đổ vỡ…), người ta có thể mời thầy phong thủy về xem xét lại vị trí, hướng mộ, hoặc tiến hành cải táng để “hóa giải” những ảnh hưởng xấu. Điều này thể hiện một quan niệm phi lịch sử, bởi mối quan hệ giữa người sống và tổ tiên không chỉ đơn thuần là một dòng chảy thời gian một chiều (quá khứ đến hiện tại) mà là một mối quan hệ đồng thời, nơi tổ tiên vẫn đang “hiện diện” và can thiệp vào cuộc sống của con cháu. So với tư duy lịch sử tuyến tính của phương Tây (quá khứ không thể thay đổi và chỉ có tác động gián tiếp đến hiện tại), quan niệm này mang tính phi lịch sử vì nó cho rằng quá khứ có thể được điều chỉnh trong hiện tại và ảnh hưởng ngay lập tức đến tương lai. Điều này có nghĩa là nếu chỉ áp dụng phương pháp lịch sử để phân tích truyền thống, chúng ta có thể bỏ sót các khía cạnh thiêng liêng mà những người bên trong truyền thống thực sự trải nghiệm.
TRUYỀN THỐNG VÀ PHÊ PHÁN HIỆN ĐẠI
Một trong những vấn đề lớn của khoa học xã hội phương Tây là nó thường nhìn truyền thống như một thứ đối lập với lý trí hiện đại. Điều này dẫn đến hai thái cực:
- Một bên cho rằng truyền thống là lỗi thời, cần phải vượt qua.
- Một bên lại thần thánh hóa truyền thống như một bản sắc bất biến.
Chúng tôi đề xuất một cách tiếp cận khác: phê phán truyền thống nhưng từ bên trong truyền thống, thay vì áp đặt lên nó một hệ quy chiếu hiện đại phương Tây. Chúng tôi gợi ý rằng chỉ khi chấp nhận rằng truyền thống có thể tự phê phán từ bên trong, ta mới có thể tránh được việc rơi vào hai thái cực của chủ nghĩa bảo thủ và chủ nghĩa duy lý cực đoan.
TRUYỀN THỐNG LÀ KHÔNG GIAN MỞ TIẾP NHẬN LUỒNG TRANH LUẬN ĐA CHIỀU
Thay vì nhìn truyền thống như một tập hợp quy tắc cố định, chúng ta nên xem nó là một không gian động, nơi mà những người thuộc về truyền thống có thể tranh luận, điều chỉnh, và tạo ra những cách hiểu mới. Truyền thống không phải là một tập hợp giáo điều, mà là một quá trình sống có thể thích nghi với các bối cảnh xã hội khác nhau.
Cách tiếp cận truyền thống của chúng tôi là tiếp thu từ công trình phê phán Nhân loại học mới nhất của triết gia Mohamed Amer Meziane có tên là Au bord des mondes: Vers une l’anthropologie métaphysique (Bên rìa các thế giới: Hướng tới một nhân loại học siêu hình) được xuất bản 2023.