Theo thông tin thì ngày 03/04/2024 sẽ được Đại học Paris Cité dành để tưởng nhớ Pierre Brocheux, nhà nghiên cứu chuyên về Đông Dương và Việt Nam. Nhà sử học người Pháp là Pierre Brocheux đã qua đời ngày 25/12/2023.
Pierre Brocheux sinh 18/05/1931 tại Chợ Lớn, Sài Gòn, Đông Dương thuộc Pháp. Ông là con lai giữa hai dòng máu Pháp và Việt. Ông từng dạy sử học và địa lý ở Sài Gòn, sau đó trở về Pháp vào cuối thập niên 1970. Ông giảng dạy tại đại học Paris 7-Diderot, đồng sáng lập Hội các nhà nghiên cứu về Đông Nam Á tại Pháp (AFRASE) và làm chủ tịch hội từ năm 1994 đến 1997. Ông cũng tham gia tích cực vào hoạt động và hiện đại hóa cơ cấu của Hội Lịch sử Hải ngoại Pháp (SFHOM), đảm nhiệm chức tổng biên tập của tạp chí Revue française d’histoire d’outre-mer (Tạp chí Pháp Lịch sử Hải ngoại) từ năm 1972 đến 2022.
Khán giả đại chúng ở Việt Nam ít biết đến Pierre Brocheux, vì đa phần tác phẩm của ông viết tiếng Pháp, cũng chưa được chuyển dịch nhiều sang tiếng Việt. Năm 2022, cuốn sách “Đông Dương: Một nền thuộc địa nhập nhằng giai đoạn 1858-1954” (Indochine, la colonisation ambiguë) do Pierre Brocheux viết chung với Daniel Hemery được phát hành ở Việt Nam. Cái tên của Pierre Brocheux mới được biết nhiều với giới đại chúng ở Việt Nam.
Trong nghiên cứu của Pierre Brocheux đã mô tả đồng bằng sông Cửu Long từ xưa là một vùng phức hợp khi nó chính là ngã ba của đất liền và nước, của sông và biển, giữa rừng ngập mặn, đầm lầy và đồng bằng ngập lụt. Nơi đây nhiều tộc người sinh sống như người Khmer, người Việt, sau đó là cuộc di cư của người Hoa thuộc nhà Minh, người Chăm, người Ấn Độ, người Pháp lần lượt di cư đến.
Pierre Brocheux tiếp tục nhận định nếu người Khmer ở đồng bằng sông Cửu Long luôn phải tuân theo quyền lực tâm linh của các achar và quyền lực dân sự của các mekhum. Người Việt trong quá trình di cư vào đồng bằng sông Cửu Long đã thoát khỏi sự kiềm kẹp của Nho giáo và cơ cấu làng xã nặng nề như ở miền Bắc và miền Trung. Cuối cùng là việc tiếp cận gần như vô hạn với đất đai màu mỡ miễn là người ta bảo vệ nó khỏi độ mặn của biển, và hệ quả của nó là sự thiếu vắng sổ địa chính (chỉ hoàn thành vào năm 1938).
Trong nghiên cứu của Pierre Brocheux nhận thức rõ về khả năng nông nghiệp tại đây, chính quyền Pháp sẽ nỗ lực biến đồng bằng sông Cửu Long thành một vựa lúa rộng lớn, chủ yếu hướng tới xuất khẩu, bằng cách tổ chức một mạng lưới kênh tưới tiêu. Từ đó, lúa gạo như một nền nông nghiệp độc canh áp đảo, sẽ hoàn toàn định hình khu vực này. Tại miền Tây, lúa gạo không còn là cây lương thực chính như ở ngoài Bắc. Nó đã trở thành một thứ hàng hóa giao thương và định hình nên giai cấp rõ rệt tại đây. Sự biến mât dần đất công, hình thành thương lái, địa chủ trải rộng khắp lục tỉnh Nam kỳ. Các tá điền bị bần cúng hóa, phải vay các quỹ tín dụng và không thể trả được. Dần dà, cách trả nợ duy nhất là rủi ro trong ván đỏ đen, cờ bạc, các hình thức tôn giáo mới, sân khấu, đã làm cho nhiều loại hình văn hóa nở rộ tại nơi đây.
Nam kỳ một xã hội mở và đồng thời bị đóng băng, Miền Tây sẽ cho thấy nó cũng màu mỡ đối với các phong trào chính trị và tôn giáo lần lượt tìm cách sử dụng vì lợi ích của họ được gọi là “sức mạnh xanh” (phong trào nông dân) theo cách diễn đạt ấn tượng của P. Brocheux. Tuy nhiên, mỗi phong trào không bao giờ hoàn toàn giống với các mô hình mà nó lấy cảm hứng. Thực tế, Phật giáo ở đây được chuyển hóa thành Hòa Hảo, hoặc thành Cao Đài (sinh ra ở phía bắc hơn), các giáo phái thiên niên kết hợp Phật giáo (bản thân nó được nhuộm màu sắc mạnh mẽ bởi các nghi lễ nông nghiệp, thậm chí ma thuật) với các thực hành đồng bộ hơn của người Việt, một số yếu tố của Lão giáo, và thậm chí cả việc gọi hồn. Chủ nghĩa Tây phương của các địa chủ lớn dẫn đến một chủ nghĩa lập hiến muốn vay mượn từ Pháp cũng như phân biệt với Pháp. Phong trào Cách mạng Cộng sản nổ ra và giành chiến thắng vì tận dụng và thấu hiểu được những vấn đề phân hóa giai cấp, đất đai tại đây, chứ không phải là tập trung vào bản sắc hay ngôn ngữ như những phong trào khác đương thời. Điều này cũng được Pierre Brocheux làm rõ cho thấy các mâu thuẫn giai cấp, sắc tộc, kinh tế và chính trị đan xen phức tạp, không chỉ đơn thuần là đấu tranh giai cấp hay kháng chiến chống Pháp. Điều này giải thích sự đa dạng của các phong trào.
Những ý tưởng của Pierre Brocheux là nguồn cảm hứng để tiếp tục nghiên cứu về khu vực đồng bằng sông Cửu Long với sự đa dạng văn hóa và lịch sử chính trị đầy biến động tại nơi này. Đồng thời, có thể góp phần đối chiếu và so sánh giữa quá khứ và hiện tại, cho một giải pháp đối với đồng bằng sông Cửu Long đang gặp vấn đề về xâm nhập mặn.